Get Adobe Flash player
Portret toruński Mikołaja Kopernika. Najsłynniejszy portret Kopernika namalowany najprawdopodobniej w latach osiemdziesiątych XVI w. Muzeum Okręgowe w Toruniu

Urodzony 19 lutego 1473 roku w Toruniu był najmłodszym synem ławnika Mikołaja (zm. 1483) oraz Barbary Watzenrode, córki bogatego patrycjusza Łukasza Watzenrodego (zm. 1462). Przodkowie Kopernika wywodzili się ze Śląska, ale jego ojciec był kupcem krakowskim, który po wybuchu wojny trzynastoletniej (1454-1466) przeniósł się do Torunia. Początkowo mieszkał na ulicy Szewskiej, jednak po zawarciu małżeństwa z Barbarą (ok. 1458 r.) oraz śmierci swojego teścia został właścicielem kamienicy przy ul. św. Anny (obecnie ul. Kopernika nr 15). Kilka lat później 8 lipca 1468 roku nabył także połowę reprezentacyjnej kamienicy (zw. Domem Glazurowym) przy Rynku Staromiejskim (dziś nr 36). Druga połowa domu należała do Watzenrodów już od XIV wieku, toteż niebawem rodzina Koperników przeprowadziła się do nowej kamienicy. Tutaj prawdopodobnie przyszły astronom ujrzał światło dzienne i spędził dzieciństwo w towarzystwie starszego brata Andrzeja oraz dwóch sióstr: Barbary (zm. 1517), późniejszej benedyktynki w Chełmnie i Katarzyny, która poślubiła toruńskiego ławnika Bartłomieja Gertnera. Kopernik ochrzczony został w kościele parafialnym św. Jana (obecnie bazylika katedralna św. Janów) i w tamtejszej szkole parafialnej pobierał pierwsze nauki. Po przedwczesnej śmierci ojca edukacją synów zmarłego zajął się brat matki Łukasz Watzenrode (1447-1512), od 1489 roku biskup warmiński. On też jesienią 1491 roku wysłał braci na uniwersytet krakowski, a później na studia do Włoch. Prawdopodobnie Watzenrode bardziej cenił młodszego siostrzeńca, skoro już w 1495 roku podjął, nieudaną zresztą, próbę nadania mu kanonii fromborskiej. Mikołaj Kopernik wrócił wówczas do Prus i przebywał na dworze biskupa w Lidzbarku Warmińskim, ale jesienią 1496 roku wyjechał do Bolonii, gdzie studiował prawo, od 1498 roku wspólnie z bratem Andrzejem. Dzięki staraniom wuja obaj siostrzeńcy otrzymali również kanonie we Fromborku (Mikołaj w 1497, a Andrzej w 1499 roku) i odtąd kształcili się na koszt kapituły. Mimo to „obyczajem studentów” popadli w długi, toteż Watzenrode musiał ratować ich z opresji. Latem 1501 roku bracia otrzymali zgodę kapituły warmińskiej na kontynuowanie nauki w Italii. Mikołaj zamierzał podjąć studia medyczne, natomiast Andrzej obiecał pogłębiać znajomość prawa, jednak nie wiadomo, gdzie i kiedy zdobył stopień doktora dekretów. Mocno schorowany pozostał w Rzymie, gdzie również zmarł jesienią 1518 roku.

Mikołaj Kopernik był niewątpliwie pilnym studentem i zaliczył przewidziane programem wszystkie przedmioty z dziedziny prawa rzymskiego i kanonicznego. Uczył się również języka greckiego, a ponadto słuchał wykładów Marii Dominika Novary (1454-1504) i wspólnie z nim prowadził obserwacje astronomiczne. Kontynuował je także w 1500 roku w Rzymie, gdzie wygłaszał wykłady z matematyki „przy licznym napływie uczniów i w kole wybitnych mężów i mistrzów tej nauki”. Jesienią 1501 roku rozpoczął również studia medyczne na słynnym z wysokiego poziomu wiedzy lekarskiej uniwersytecie padewskim, ale nie uzyskał tam stopnia naukowego. Przynaglany do powrotu wyjechał do pobliskiej Ferrary, gdzie 31 V 1503 roku zdobył dyplom doktora prawa kanonicznego.

Wzgórze katedralne we Fromborku
fot. Witold Chmielewski
źródło: Portal copernicus.torun.pl

Po powrocie na Warmię Kopernik przebywał niemal siedem lat na dworze Łukasza Watzenrodego i czuwał nad jego zdrowiem. Równocześnie poznawał tajniki zawiłej polityki biskupa wobec kapituły, stanów pruskich, zakonu krzyżackiego oraz dworu polskiego. W tych latach nasilonego konfliktu z Zakonem, podważającym postanowienia pokoju toruńskiego z 1466 roku, opracował mapy pogranicza warmińsko-krzyżackiego i towarzyszył wujowi w jego podróżach po kraju oraz w spotkaniach z dostojnikami króla polskiego. Watzenrode pragnął dla swego siostrzeńca wielkiej kariery kościelno-politycznej, toteż dzięki jego staraniom i protekcji Kopernik otrzymał jeszcze w styczniu 1503 roku scholasterię św. Krzyża we Wrocławiu, a w 1508 roku zgodę papieża Juliusza II na przyjęcie w przyszłości dwóch innych beneficjów. Mikołaj Kopernik nie spełnił jednak oczekiwań wuja, nie przyjął więc wyższych święceń, a wolny czas poświęcał umiłowanej astronomii. W Lidzbarku dokonał również tłumaczenia na język łaciński greckich listów obyczajowych Teofilakta Symokatty, które zadedykował swojemu wujowi. Ogłoszone drukiem w Krakowie w 1509 roku były piękną, literacką formą pożegnania bliskich sobie osób.

W czasie pobytu na dworze lidzbarskim około 1507 roku Kopernik sformułował także zarys swojej teorii budowy wszechświata, zwany niesłusznie Komentarzykiem (Commentariolus), który w formie rękopiśmiennych kopii trafił do wielu uczonych i rozsławił imię warmińskiego kanonika w Europie. Jego umiejętności i doświadczenie zauważone zostały w dalekim Rzymie, skąd w połowie 1513 roku, podobnie jak wielu uznanych matematyków, otrzymał od ojców soboru laterańskiego (1512-1517) zaproszenie do wzięcia udziału w pracach nad reformą kalendarza kościelnego. Kopernik rezydował wówczas we Fromborku i po dwóch latach intensywnych badań prowadzonych w ogrodzie swojej kurii i przy pomocy skonstruowanych przez siebie instrumentów astronomicznych wysłał do Rzymu projekt naprawy kalendarza (ostatecznie wprowadzenie obowiązującego obecnie kalendarza gregoriańskiego w świecie katolickim nastąpiło dopiero w 1582 roku). Przypuszczać należy, że właśnie w tym czasie powstała również pierwsza redakcja De revolutionibus, uzupełniana i poprawiana nieustannie w latach następnych. Prowadzenie intensywnych badań astronomicznych utrudniało Kopernikowi wypełnianie przeróżnych obowiązków administracyjnych w służbie kościoła warmińskiego. W imieniu konfratrów dbał on przede wszystkim o finanse oraz sprawną administrację dóbr wspólnych kapituły i pełnił aż do połowy lat trzydziestych XVI wieku szereg najważniejszych funkcji, to jest wizytatora, kanclerza, administratora czy opiekuna stołu kapitulnego, które zmuszały go do nieustannych podróży po kraju. Kopernik był także przełożonym kasy budowlanej katedry (wymagała stałych napraw) oraz nadzorcą egzekucji testamentów, a nawet generalnym administratorem Warmii po śmierci biskupa Fabiana Luzjańskiego w 1523 roku. W czasie konfliktu polsko-krzyżackiego (1520-1521) przebywał w Olsztynie i przygotował zamek kapitulny do obrony przed wojskami Zakonu. W okresie największego zagrożenia zwrócił się do króla Zygmunta z prośbą o jak najszybszą pomoc. Napisany w imieniu kapituły warmińskiej dramatyczny list Kopernika z 16 XI 1520 roku zapewniał monarchę polskiego, iż kanonicy warmińscy „pragną czynić to, co przystoi ludziom szlachetnym i uczciwym oraz bez reszty oddanym Waszemu Majestatowi, nawet jeśliby przyszło znieść najgorsze”.

Po zawarciu pokoju krakowskiego oraz sekularyzacji Prus Krzyżackich w 1525 roku Kopernik troszczył się o odbudowę życia gospodarczego wyniszczonego wojną kraju. Opracował również kilka wersji traktatów o naprawie monety pruskiej (1517, 1519, 1522, 1526), w których przestrzegał przed zgubnymi skutkami jej psucia oraz nawoływał do uzdrowienia pieniądza i wzmocnienia jedności ziem pruskich z Koroną. Oskarżał również tych, od których zależała naprawa monety, iż z „pogardą traktują tę niezmierną klęskę rzeczypospolitej pruskiej i najdroższej ojczyźnie, wobec której mają, po Bogu, najwięcej zobowiązań, a winni są też życie ofiarować, wskutek rosnącego z dnia na dzień niedbalstwa pozwalają nędznie upaść i zginąć”. Kopernik sformułował wówczas prawo ekonomiczne (przypisywane niesłusznie Greshamowi), zgodnie z którym pieniądz gorszy wypiera lepszy. Na życzenie biskupa warmińskiego uczestniczył także w dyskusjach stanów pruskich, które rozważały problem unifikacji monetarnej z Koroną. Mikołaj Kopernik był również cenionym prawnikiem i lekarzem, troskliwie też pielęgnował swoich konfratrów i biskupów warmińskich, a nawet wzywany był na dwór księcia pruskiego Albrechta do Królewca. Nazwisko Kopernika znane było dobrze na dworze królewskim, skoro po śmierci biskupa Maurycego Ferbera w 1537 roku Zygmunt Stary umieścił je na liście czterech kanoników, spośród których kapituła wybrać miała przyszłego ordynariusza.

Pomnik Mikołaja Kopernika. Na rynku staromiejskim w Toruniu znajduje się pomnik Kopernika dłuta Fryderyka Tiecka, odsłonięty w 1853 r.
fot. Daniel Pach
Źródło: Portal copernicus.torun.pl

Obciążony wieloma obowiązkami Kopernik nie zaprzestał jednak prowadzenia badań astronomicznych i około 1525 roku jego imię znane było w szerokich kręgach intelektualnych Europy. W 1533 roku teoria o ruchu Ziemi zaintrygowała nawet papieża Klemensa VII, a trzy lata później kardynał kapuański Mikołaj Schönberg (1472-1537) prosił fromborskiego kanonika o przesłanie mu kopii swego dzieła. Mimo życzliwego zainteresowania uczonych oraz zachęty najbliższych przyjaciół Kopernik wzbraniał się jednak przed publikacją wyników swojej pracy, przeczących świadectwu zmysłów i literze Pisma Świętego. Na zmianę tej decyzji wpłynął dopiero młody matematyk wittenberski Jerzy Joachim Retyk (1514-1574), który w maju 1539 roku przybył niespodziewanie do Fromborka. Zafascynowany nową teorią pozostał zresztą w Prusach przeszło dwa lata i uzyskał zgodę astronoma na ogłoszenie streszczenia dzieła w formie krótkiego traktatu Narratio prima (Opowiadanie pierwsze). Opublikowany w gdańskiej oficynie Franciszka Rhodego tekst wzbudził ogromne zainteresowanie świata nauki i już w następnym roku pracę przedrukowano w Bazylei. Retyk pomagał również „swemu mistrzowi” przy wprowadzaniu do rękopisu De revolutionibus stosownych uzupełnień i poprawek, a wiosną 1542 roku dostarczył czystopis tekstu norymberskiemu drukarzowi Janowi Petreiusowi.

Strona tytułowa pierwszego wydania De revolutionibus ze zbiorów WBP-Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu

Złożony z sześciu ksiąg obszerny traktat (liczący 400 stron rękopisu) De revolutionibus poprzedzony został przedmową autora oraz listem dedykacyjnym do papieża Pawła III, w którym autor przekonywał o słuszności heliocentrycznej teorii. Pierwsza księga zawierała uzasadnienie centralnego położenia Słońca oraz potrójnego ruchu Ziemi, a ponadto wykład trygonometrii płaskiej i sferycznej oraz wyliczoną przez Kopernika tablicę dziesiętnej funkcji sinus. Natomiast pozostałe księgi przeznaczone były dla matematyków i astronomów, toteż poruszały znane tylko specjalistom problemy astronomii sferycznej, teorii precesji, ruchu Księżyca oraz planet. Niestety z powodu nieobecności Retyka wydrukowane w Norymberdze przed 21 III 1543 roku dzieło ukazało się pod zmienionym tytułem De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich). Zabrakło w nim również autentycznej przedmowy autora, zamieszczono natomiast anonimowy tekst pióra teologa luterańskiego Andrzeja Osiandra, sprowadzający teorię astronoma fromborskiego do hipotezy. Warto dodać, że na karcie tytułowej pracy Kopernik wyraźnie podkreślił przywiązanie do rodzinnego miasta, skoro zaznaczył miejsce swego pochodzenia (Nicolai Copernici Torinensi). Ciężko chory Kopernik nie był jednak już w stanie przeczytać swojej książki, ponieważ na początku grudnia 1542 roku doznał udaru mózgu i paraliżu lewego boku. Zmarł krótko przed 21 V 1543 roku i pochowany został w katedrze fromborskiej.

Fałszerstwo Osiandra wywołało oburzenie przyjaciela astronoma biskupa chełmińskiego Tiedemanna Giesego (1480-1550) oraz Jerzego Joachima Retyka, ale podejmowane przez nich próby przywrócenia dziełu Kopernika oryginalnego brzmienia zakończyły się niepowodzeniem. Mimo silnej opozycji teologów protestanckich i katolickich traktat fromborskiego astronoma wciąż budził ogromne zainteresowanie, o czym świadczył druk kolejnych wydań w Bazylei (1566) oraz w Amsterdamie (1617). Dopiero wpisanie dzieła w 1616 roku do Indeksu Ksiąg Zakazanych zahamowało recepcję myśli Kopernika w kręgach katolickich na przeszło dwa stulecia. Natomiast w intelektualnym świecie protestanckim nadal spierano się na temat prawdziwości teorii heliocentrycznej aż do zwycięstwa prawa powszechnego ciążenia Isaaca Newtona (1642-1727). Pierwsze polskie tłumaczenie O obrotach ukazało się dopiero w 1854 roku w Warszawie i zawierało już tekst autentycznej przedmowy Kopernika, znajdującej się w odnalezionym właśnie wówczas w Pradze autografie De revolutionibus. Bezcenny rękopis przekazany przez rząd czeski w 1956 roku narodowi polskiemu przechowywany jest obecnie w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Faksymile autografu opublikowano w ramach Dzieł wszystkich Kopernika w 1972 roku.

Teresa Borawska

Honorowy Patronat Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego

Astrobazy

 

Powrót Kopernika